Tục-ngữ,
ca dao
Gia-đ́nh
Trẻ cậy cha, già cậy con.
Chim có tổ người có tông.
Hiếu để hơn lễ bái
Cha mẹ sinh con, Trời sinh tính.
Con hơn cha, là nhà có phúc.
Phú quí sinh lễ nghĩa,
Bần tiện sinh đạo tặc.
Chiều chiều ra đứng bờ ao,
Nhớ về quê mẹ ruột đau chín chiều.
Con người có tổ có tông,
Như cây có cội, như sông có nguồn.
Cây xanh th́ lá cũng xanh,
Cha mẹ hiền lành để đức cho con.
Có cha có mẹ th́ hơn
Không cha không mẹ như đờn đứt dây
C̣n cha gót đỏ như son,
Một mai cha chết, gót con như chàm
Mẹ già ở chốn lều tranh
Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con
Cá không ăn muối cá ươn
Con căi cho mẹ trăm đường con hư
Trâu heo khi chết tế ruồi
Chẳng bằng khi sống ngọt bùi c̣n hơn
Ai về tôi gởi đôi giày,
Pḥng khi mưa gió để thầy mẹ đi.
Ăn chanh ngồi gốc cây chanh,
Bác mẹ gả ép cho anh học tṛ.
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một ḷng thờ mẹ kính cha,
Cho tṛn chưo hiếu mới là đạo con.
Mẹ
Con biết nói, mẹ sói đầu.
Đàn ông đi biển có đôi,
Đàn bà "đi biển" mồ côi một ḿnh
Ngày đêm mẹ ẵm, mẹ bồng,
Bên ướt mẹ nằm, bên ráo cho con.
Miếng ăn miếng mặc mẹ lo,
Làm sao con được ấm no mẹ mừng.
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ,
Năm canh chày thức đủ năm canh.
Cũng v́ con chính v́ con,
Mỗi ngày mẹ một gầy ṃn tấm thân.
Mồ côi cha ăn cơm với cá,
Mồ côi mẹ liếm lá ngoài đường.
Mấy đời bánh đúc có xương,
Mấy đời d́ ghẻ mà thương con chồng.
Chiều hôm mới trở về nhà,
Tiền xe dành để mua quà cho con.
Mai mốt thiếp có xa chàng,
Đôi bông thiếp trả, con chàng thiếp xin.
Mẹ già tóc bạc pha sương,
V́ con dầu dăi trăm đường đắng cay.
Con ơi, muốn nên thân người,
Lắng tai nghe lấy những lời mẹ khuyên.
Ai rằng công mẹ bằng non,
Thực ra công mẹ lại c̣n lớn hơn.
Ví dầu cầu ván đóng đinh,
Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi.
Khó đi mẹ dắt con đi,
Con đi trường học, mẹ đi trường đời.
Ru con
Ru con con ngủ cho lâu,
Để mẹ đi cấy ruộng sâu lâu về.
Ru con con ngủ cho mê ,
Mẹ c̣n lo chuyện lê thê kéo cày .
Ru con con ngủ cho say,
Mẹ c̣n vất vả chân tay ngoài đồng .
Ru con con ngủ cho nồng ,
Mẹ c̣n nhổ mạ trả công cho người.
Ru con (2)
Bao giờ cho đến tháng ba,
Ếch cắn cổ rắn tha ra ngoài đồng.
Hùm nằm cho lợn liếm lông,
Một chục quả hồng nuốt lăo tám mươi.
Nắm xôi nuốt trẻ lên mười;
Con gà, be rượu nuốt người lao-đao.
Lươn nằm cho trúm ḅ vào;
Một đàn cào-cào đuổi bắt cá rô.
Lúa mạ nhảy lên ăn ḅ;
Cỏ năn, cỏ lác ŕnh-ṃ bắt trâu.
Gà con đuổi bắt diều-hâu;
Chim ri đuổi đánh vỡ đầu bồ-nông.
Đạo vợ chồng
Cái nết đánh chết cái đẹp.
Chồng ta áo rách ta thương,
Chồng người áo gấm xông hương mặc người.
Khi thương quán cũng như nhà,
Lều tranh có nghĩa hơn ṭa ngói xây.
Đốn cây ai nỡ dứt chồi,
Đạo chồng nghĩa vợ giận rồi lại thương.
Anh đi đường ấy xa xa,
Để em ôm bóng trăng tà năm canh.
Nước non một gánh chung t́nh,
Nhớ ai ai có nhớ ḿnh hay chăng.
Thuận vợ thuận chồng, tát bể Đông cũng
cạn.
Phu thê trọng nghĩa tương phùng,
Chăn loan, gối quế, rắp ḷng chờ ai .
Râu tôm nấu với ruột bầu,
Chồng chan, vợ húp gật đầu khen ngon.
Cảnh
chồng con
Chồng con nó chẳng ra ǵ,
Tổ-tôm sóc đĩa nó th́ chơi hoang,
Nói ra, xấu thiếp hổ chàng,
Nó giận, nó phá tan hoang cửa nhà.
Nói đây, có chị em nhà,
C̣n năm ba thúng thóc với một và cân
bông.
Em bán đi trả nợ cho chồng,
C̣n ăn hết nhịn cho hả ḷng chồng con.
Đắng cay ngậm quả bồ-ḥn,
Cửa nhà gia thế, chồng con kém người.
Nói ra, sợ chị em cười :
Con nhà nho-giáo lấy phải người đần ngu.
Rồng vàng tắm nước ao tù,
Người khôn ở với người ngu nặng ḿnh.
Chồng khuyên vợ
Nhà anh chỉ có một gian,
Nửa th́ làm bếp, nửa toan làm buồng.
Anh cậy em coi sóc trăm đường,
Để anh buôn bán trẩy-trương thông-hành,
C̣n chút mẹ già, nuôi lấy cho anh,
Để anh buôn bán thông-hành đường xa.
Liệu mà thờ kính mẹ già,
Đừng tiếng nặng nhẹ, người ta chê cười.
Dù no, dù đói cho tươi,
Khoan ăn, bớt ngủ, liệu bài lo toan,
Cho anh đành dạ bán buôn.
Vợ khuyên chồng
Canh một dọn cửa, dọn nhà;
Canh hai dệt cửi, canh ba đi nằm.
Canh tư bước sang canh năm.
Tr´nh anh dậy học, chớ nằm làm chi.
Nưoa mai chúa mở khoa thi.
Bảng vàng chói-lọi ḱa đề tên anh.
Boo công cha mẹ sắm-sanh,
Sắm nghiên, sắm bút cho anh học-hành.
Chèo đ̣
Chẳng giậm th́ thuyền chẳng đi,
Giậm ra ván nát, thuyền th́ long đanh.
Đôi ta lên thác, xuống ghềnh,
Em ra đứng mũi để anh chịu sào.
Hiếu thảo
Có cha mẹ mới có ta,
Làm nên là bởi mẹ cha vun trồng.
Có nghèo mới biết con hiếu,
Có thiếu mới biết bạn hiền.
Cá không ăn muối cá ươn,
Con căi cha mẹ trăm đường con hư
Gái mà chi, trai mà chi,
Sinh ra có nghĩa có ngh́ là hơn.
Nhà nghèo, mới hay con thảo,
Nước loạn mới rơ tôi trung.
Mẹ dạy con gái
Con ơi ! Mẹ bảo đây này :
Học buôn học bán cho tày người ta.
Con đừng học thói chua nhoa,
Họ hàng ghét bỏ, người ta chê cười.
Dù no, dù đói, cho tươi :
Khoan ăn, bớt ngủ, liệu bài lo toan.
Pḥng khi đóng góp việc làng :
Đồng tiền, bát gạo, lo toan cho chồng.
Trước là đắc nghĩa cùng chồng.
Sau là họ mạc cuong không chê cười,
Con ơi ! Nhớ bấy nhiêu lời.
T́nh
anh, em
Yêu nhau lắm cắn nhau đau
Anh em như thể tay chân
Chị ngă em nâng,
Chớ đừng chị ngă, em bưng miệng cười.
Máu chảy ruột mềm.
Môi hở răng lạnh.
Tay đứt, ruột xót.
Con chị cơng con em.
Hiếu để
Tre non dễ uốn.
Cha truyền, con nối
Con út trút gia tài.
Trẻ cậy cha, già cậy con.
Con có cha như nhà có nóc,
Con không cha như ṇng nọc đứt đuôi.
Cha mẹ nuôi con bằng trời bằng bể,
Con nuôi cha mẹ kể tháng kể ngày
Cha mẹ nuôi con bằng trời bằng bể,
Con nuôi cha mẹ con kể từng ngày.
Xă-hội
Mật ngọt chết ruồi
Có chí th́ nên.
Của ít, ḷng nhiều.
Miệng ăn, núi lở.
Nhất quỉ, nh́ ma,
Thứ ba học tṛ.
Tham th́ thâm.
Lá rụng về cội.
Nước chẩy đá ṃn.
Góp gió thành băo.
Chở củi về rừng.
Lá lành đùm lá rách.
Cái khó bó cái khôn.
Ăn cây nào rào cây nấỵ
Nén bạc đâm toạc tờ giấy.
Mạnh v́ gạo, bạo v́ tiền.
Tránh vỏ dưa, gặp vỏ dừa!
Bôn ba, không qua số trời.
Sai một ly, đi một dặm.
Kiến tha lâu cũng đầy tổ.
Lùi một bước tiến ba bước.
Thất bại là mẹ thành công.
Bói ra ma quét nhà ra rác.
Có thực mới vực được đạo.
Tránh voi chẳng xấu mặt nào.
Của một đồng, công một nén.
Ăn trông nồi, ngồi trông hướng.
Bán anh em xa mua láng giềng gần.
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ.
Giặc đến nhà đàn bà phải đánh.
Nhà sạch th́ mát, bát sạch ngon cơm.
Được làm vua, thua làm giặc!
Đổi bát mồ-hôi, lấy bát cơm!
Con nhà lính, tính nhà quan.
Giầu nhờ bạn, sang nhờ vợ.
Giầu đổi bạn, sang đổi vợ!
Một nụ cười bằng thang thuốc bổ
Cây muốn lặng gió chẳng đừng.
Con muốn nuôi cha mẹ đao khuất.
Học ăn học nói,
Học gói học mở.
Có phước làm quan,
Có gan làm giầu.
C̣n thuyền c̣n chèo,
C̣n nước c̣n tát.
Nhà khó cậy vợ hiền,
Nước loạn nhờ tướng giỏi.
Nhà nghèo, mới hay con thảo,
Nước loạn mới roo tôi trung.
Của rẻ là của ôi,
Của đầy nồi là của không ngon.
Một cây làm chẳng nên non,
Ba cây chụm lại nên ḥn núi cao.
Đi với bụt mặc áo cà sa,
Đi với ma mặc áo giấy.
Học mà không nghĩ là lầm,
Nghĩ mà không học là nguy.
Tháng năm chưa nằm đao sáng,
Tháng mười chưa cười đao tối.
Ta về ta tắm ao ta,
Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn.
Lời nói không mất tiền mua,
Lựa lời mà nói cho vừa ḷng nhau.
Đao mang tiếng ở trong trời đất ,
Phải có danh ǵ với núi sông.
Bầu ơi thương lấy bí cùng,
Tuy rằng khác giống nhưng chung một
giàn.
Ai về B́nh Định mà coi,
Đàn bà con gái cầm roi đi quyền.
Ăn buổi gioa, loa buổi cày ,
Một ngày ăn gioa, ba ngày hút nước.
Ai ơi đừng chóng chớ chầy,
Có công mài sắt, có ngày nên kim.
Ai đem con sáo sang sông,
Để cho con sáo xổ lồng nó bay.
Ai ơi bưng bát cơm đầy,
Dẻo thơm một hạt, đắng cay muôn phần.
Ăn, th́ ăn những miếng ngon,
Làm th́ chọn việc cỏn con mà làm.
Có hèn cũng ngựa nhà quan,
Kiều khấu rách nát hồng nhan vẫn c̣n.
Chim quyên xuống đất ăn trùn,
Anh hùng lỡ vận lên nguồn đốt than.
Nhiễu điều phủ lấy giá gương,
Người trong một nước phải thương nhau
cùng.
Cười người chớ vội cười lâu,
Cười người hôm trước hôm sau người cười.
C̣n duyên kẻ đón người đưa,
Hết duyên đi sớm về trưa một ḿnh.
Đêm đêm đốt đỉnh hương trầm,
Khói lên nghi ngút âm thầm nhớ quê.
Ai ơi chớ lấy học tṛ,
Dài lưng tốn vải, ăn no lại nằm.
Anh này số phận ra tṛ,
Về nhà, cả cạo, cả ṃ trong niêu.
Bà c̣ng đi chợ trời mưa,
Cái tôm cái tép đi đưa bà c̣ng.
Mồ côi cha ăn cơm với cá,
Mồ côi mẹ liếm lá ngoài đường.
Mấy đời bánh đúc có xương,
Mấy đời d́ ghẻ mà thương con chồng.
Bắc thang lên hỏi ông Trời,
Đem tiền cho gái có đ̣i được không ?
Dẫu xây chín bậc phù đồ,
Không bằng làm phước cứu cho một người.
Buổi chợ đông, con cá hồng, chê lạt,
Buổi chợ tàn, con tép bạc cuong phải
mua.
Kẻ xa xí th́ giàu có mà tiêu dùng vẫn
thiếu,
Người cần kiệm th́ nghèo mà chi tiêu vẫn
có thừa.
Đừng ham giành giựt của tiền,
Người hung hay gọi kẻ hiền là ngu.
Phật Tây phương thật quá xa xăm,
Phải t́m kiếm ở trong trí tuệ.
Trên cao đă có thánh tri,
Người nhân nghĩa chẳng hàn vi bao giờ.
Chỉ đâu mà buộc ngang trời,
Tay đâu mà đậy miệng người thế gian.
Sa chân bước xuống ruộng dưa,
Dầu ngay cho chết cũng ngờ rằng gian.
Cẩu thả trong các bổn phận nhỏ,
Là dọn đường cho các loai lầm to.
Khôn ngoan đối đáp người ngoài,
Gà cùng một mẹ chớ hoài đá nhau.
Chuyện đời nghĩ cũng nực cười,
Một con cá lội mấy người buông câu.
Khi ăn th́ phải lựa mùi,
Khi nói th́ phải lựa lời chớ sai.
Lời lành cửa Phật truyền soi,
Đọc qua suy nghiệm xét coi chánh tà.
Không có đàn bà xấu,
Chỉ có đàn bà không biết làm cho ḿnh
trở thành quyến rũ mà thôi.
Thức lâu mới biết đêm dài,
Ở lâu mới biết là người có nhân.
Thử đem ngọc tốt ra bùn,
Ngọc kia vẫn trắng luôn luôn chẳng mờ.
Xa xôi em chớ ngại ngùng,
Xa người, xa tiếng nhưng ḷng không xa.
Khổ đà đi đến như tên,
Ráng lo tu niệm t́m nền Vinh Hoa.
Khôn ngoan đến cửa quan mới biết,
Giàu có ba mươi tết mới hay.
Cây khô xuống nước cũng khô,
Phận nghèo đi tới chỗ mô cũng nghèo.
Gia đ́nh trên thuận dưới hoà,
Quư hơn tiền của ngọc ngà muôn xe.
Khi vui th́ vỗ tay vào,
Đến khi hoạn nạn th́ nào thấy ai.
Lời lành của Phật truyền soi,
Đọc qua suy nghiệm xét coi chánh tà.
Tất cả hoa quư trên đời,
Không rực rỡ bằng nụ cười của Mẹ.
Làm trai quyết chí tang bồng,
Sao cho tỏ mặt anh hùng mới cam.
Nước giữa đồng chê trong chê đục,
Vũng trâu đầm h́ hục khen ngon.
Cây cao th́ gió càng lay,
Càng cao danh vọng, càng dày gian nan.
Hoa thơm nhờ hương nhụy,
Người có giá trị nhờ đạo đức tác phong.
Càng thắm th́ lại càng phai,
Thoang thoảng hoa lài, càng được thơm
lâu
Ở nhà nhất mẹ, nh́ con,
Ra đường, chán vạn kẻ ḍn hơn ai!
Nước lạnh phải đến giếng,
Nước nóng phải hâm sôi
Bộ binh, bộ hộ, bộ h́nh,
Ba bộ đồng t́nh, bóp vú con tôi.
Tưởng rằng tàu lặn, tàu bay
Nên anh bỏ việc cấy cày anh đi .
Biết rằng cu-lít, cu-li,
Thà rằng cứ ở nhà quê với nàng!
Có làng, có xóm, lỡ làng có nhau .
Nhớ lời nguyện ước ba sinh,
Xa xôi ai có biết t́nh chăng ai ?
Khi về hỏi liễu Chương đài,
Cành xuân đă bẻ cho ai một cành,
Có yêu anh th́ bẻ quách cho anh.
Lỡ bước xuống đ̣,
Sông sâu, sào ngắn, khôn ḍ tới nơi.
Thuyền buồn gió đánh tả tơi,
Một con chèo quế xa bơi sông hồ .
Trông lên ḥn đá lô xô,
Mặt sông lai láng bể hồ trong xanh.
Ngồi đêm trong bóng trăng tàn,
Muốn đoan với nguyệt mà than một lời.
Nguyệt rằng: "Vật đổi sao dời,
Thân này vẫn để cho người soi chung."
Con vua th́ lại làm vua,
Con saoi ở chùa lại quét lá đa.
Bao giờ dân nổi can qua,
Con vua thất thế lại ra quét chùa.
Bao giờ đồng ruộng thảnh thơi,
Nằm trâu thổi sáo vui đời Thuấn, Nghiêu.
Mừng nay có chủ Thuấn, Nghiêu,
Mưa Nhân, gió Huệ thảy đều muôn dân.
Sông lô một dải trong ngần,
Thảnh thơi, ta rũ bụi trần cũng nên.
Tu thân
Có chí th́ nên.
Năng nói năng vấp.
Trên kính dưới nhường.
Đói cho sạch, rách cho thơm.
Giấy rách phải giữ lấy lề.
Có học phải có hành.
Chết trong hơn sống đục.
Tốt gỗ hơn tốt nước sơn.
Lấy của che thân,
Đừng lấy thân che của
Kiến tha lâu cũng đầy tổ.
Ở chọn nơi, chơi chọn bạn.
No mất ngon, giận mất khôn.
Đừng nên trọng của hơn người.
Học thầy chẳng tầy học bạn.
Tiền bạc như nước thủy triều.
Của phù vân không chân mà chạy.
Của rề rề, không bằng một nghề trong
taỵ.
Không ai giàu ba họ, không ai khó ba
đời.
Tín Phật đăi nhân, nhân kính trọng.
Chớ thấy sóng cả mà ngao tay chèo.
Lửa thử vàng, gian nan thử đức.
Vỏ quít dầy có móng tay nhọn.
Đi một đàng học một sàng khôn.
Gần mực th́ đen, gần đèn th́ sáng.
Miếng ngon nhớ lâu, lời đau nhớ đời.
Người đi đầu cúi vai vùng,
Trong dạ độc hiểm chớ cùng thâm giao.
Gần mực th́ đen, gần đèn th́ sáng.
Ăn mặn nói ngay hơn ăn chay nói dối
Thương nhau lắm, cắn nhau đau
Nói trăm thước không bằng bước một gang.
Ghét của nào trời trao của đó.
Uống nước nhớ kẻ đào giếng.
Biết th́ thưa thốt,
Không biết th́ dựa cột mà nghe
Dù xây chín bậc phù đồ,
Không bằng làm phúc cứu cho một người
Non cao cũng có đường trèo,
Đường dầu hiểm nghèo cũng có lối đi
Thương th́ quả ấu cũng tṛn,
Không thương th́ bồ ḥn cũng méo
Chim khôn lựa cây mà đậu
Người khôn kết nghĩa bạn hiền
Làm trai chí ở cho bền
Đừng lo muộn vợ, chớ phiền muộn con
Đạo đời hai lẽ nào hơn
Con người quân tử chớ sờn dạ tu
Có người làm ác nhăn tiền
Mau th́ ḿnh chịu, lâu th́ cháu con
Khoan ḥa mà chẳng kiêu căng
Tiếng người quân tử vang lừng gần xa
Đừng nói học ngày nay chẳng gấp
Đợi ngày mai học tập cuong xong
Hoa thơm mất nhụy đi rồi
C̣n thơm đâu nữa mà người ước ao
Đường tu nếu gặp chơn sư dạy
Một kiếp gia công ắt được thành
Lời thánh hiền để lại biết bao
Sao trai gái chẳng coi mà sửa
Thương ai bằng mẹ thương con
Nhớ ai bằng gái c̣n son nhớ chồng
Giúp đời đừng đợi trả ơn
Miễn tṛn bổn phận hay hơn bạc vàng
Tu là sửa đổi tinh thần
Tu cho giải thoát được thân thanh nhàn
Cơm ăn mỗi bửa một lưng
Hơi đâu mà giận người dưng thêm phiền
Tín Phật đăi nhân, nhân kính trọng
Tự khi khi nhân sự vô thành
Ôi ! Cả sang hèn chẳng ai thong thả
Sao nhân sanh cứ măi đắm say
Bây giờ chưa biết vàng thau
Đời sau kính trọng người cao tu hành
Ḷng của trời siêu vi huyền ảo
Ḷng con người điên đảo ngả nghiêng
Tiên, Phật thường khuyên tu giải thoát
Dọn ḿnh trở lại cảng tiêu dao
Tuy tu hành chịu chữ nghèo nàn
Sau đắc đạo gặp điều cao quư
Trời nào có phụ ai đâu
Hay làm th́ giàu có chí th́ nên
Ai thương ai ghét mặc t́nh
Phận ḿnh cứ giữ tâm ḿnh thật ngay
Dương trần phải ráng làm hiền
Đừng trọng bạc tiền bỏ nghĩa bỏ nhân
Một lời hưng thịnh quốc gia
Một lời nói quấy nước nhà suy vong
Gặp tay kiếm khách âu bàn kiếm
Chẳng phải thi nhân chớ tặng thi
Học cao không muốn tranh giành
Những người học ít ưa sanh sự phiền
Làm ǵ nên nghĩ trước, nói phải ḍ việc
sau
Đức thường giữ vững được, hứa hẹn chẳng
sai đâu
Trời xanh con nước cũng xanh
Đố ai biết được nhân t́nh éo le
Khi tu đừng giận chớ hờn
Để tâm thanh tịnh cho hồn thoát siêu
Trứng rồng lại nở ra rồng
Liu điu lại nở ra ḍng liu điu
Ḷng người mới thật hiểm sâu,
Chỉ trong gang tấc biết đâu mà lường.
Sông sâu c̣n có kẻ ḍ,
Ḷng người nham hiểm ai đo cho cùng.
Sông sâu sào ngắn khôn ḍ,
Người khôn ít nói khó đo tấc ḷng.
Thay quần thay áo, thay hơi
Thay dáng, thay dấp nhưng người không
thay
Tóc quăn chải lược đồi mồi,
Chải đứng, chải ngồi quăn vẫn hoàn quăn.
Lúc nghèo th́ chẳng ai nh́n,
Đến khi đỗ trạng chín ngh́n anh em.
C̣n tiền kẻ rước người mời,
Hết tiền chẳng thấy một người nào ưa.
Loa miệng th́ nói nam mô,
Trong ḷng th́ đựng một bồ dao găm.
Làm người suy chính, xét xa,
Cho tường gốc ngọn cho ra vắn dài.
Xin đừng ghẹo gái có chồng
Cũng đừng phá hoại vợ chồng người ta
Trời nào có phụ ai đâu
Hay làm th́ giàu có chí th́ nên
Nước lă mà vỗ nên hồ
Tay không mà nổi cơ đồ mới ngoan
Có cha mẹ mới có ta
Làm nên là bởi mẹ cha vun trồng
Học cao không muốn tranh giành
Những người học ít ưa sanh sự phiền
Xử thế
Lời thật mất ḷng.
Gần lửa, rát mặt.
Ai làm nấy chịu.
Chợ có lề, quê có thói
Nhịn miệng đăi khách.
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây.
Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ.
Buôn có bạn, bán có phường.
Nói có sách mách có chứng.
Một sự nhịn là chín sự lành.
Khó nhịn miệng, mồ côi nhịn lời
Đường ṃn nhân nghĩa không ṃn.
Con sâu làm rầu nồi canh.
Một điều nhịn, chín điều lành.
Giọt máu đào hơn ao nước lă.
Nhập gia tùy tục,
Nhập giang tùy khúc.
Biết người biết ta
Trăm trận trăm thắng.
Xin đừng ghẹo gái có chồng
Cũng đừng phá hoại vợ chồng người ta
Ơn ai một chút dễ quên,
Oán ai một chút để bên dạ này.
Trứng rồng lại nở ra rồng
Liu điu lại nở ra ḍng liu điu
Đo sông đo bể khó đo ḷng người.
Đi một ngày đàng, học một sàng khôn.
Trâu ta ăn cỏ đồng ta
Tuy rằng cỏ cụt nhưng mà cỏ thơm.
Thức đêm mới biết đêm dài,
Ở lâu mới biết con người phải chăng.
Ai ơi chớ vội cười nhau,
Cười người hôm trước hôm sau người cười
Bằng hữu
Khó giúp nhau mới thảo
Có nghèo mới biết con hiếu,
Có thiếu mới biết bạn hiền.
T́nh yêu
Bỏ th́ thương, vương th́ tội !
Anh đi đường ấy xa xa,
Để em ôm bóng trăng tà năm canh.
Nước non một gánh chung t́nh,
Nhớ ai ai có nhớ ḿnh hay chăng?
Bến em có gốc dừa tơ,
Đêm trăng em đứng em chờ đợi ai.
Chàng về để áo lại đây,
Pḥng khi em nhớ, cầm tay đỡ buồn.
Thương nhau mấy núi cũng trèo,
Mấy sông cũng lội, mấy đèo cũng qua.
Bắc thang lên hái hoa vàng,
V́ ai cho thiếp biết chàng từ đây!
Chẳng tham vựa lúa anh đầy,
Tham năm ba chữ cho tầy thế gian.
Yêu nhau chẳng quản lầm than,
Mấy sông cũng lội, mấy ngàn cũng qua.
Nhớ ai bổi hổi bồi hồi,
Như đứng đống lửa, như ngồi đống than !
Ai về ai ở mặc ai,
Thiếp như sầu đượm thắp hoài năm canh.
Đêm đêm tưởng dạng Ngân-hà,
Bóng sao tinh đẩu đao ba năm tṛn,
Đá ṃn nhưng dạ chẳng ṃn,
Tào-khê nước chảy ḷng c̣n trơ trơ
Cô kia cắt cỏ một ḿnh,
Cho anh cắt với chung t́nh làm đôi.
Cô c̣n cắt nữa hay thôi,
Cho anh cắt với làm đôi vợ chồng.
Ai đi đâu đấy hỡi ai ?
Hay là trúc đă nhớ mai đi t́m.
T́m em như thể t́m chim,
Chim bay biển Bắc, đi t́m biển Đông.
Cha mẹ anh có đánh quằn đánh quại,
Bắt anh ra treo tại nhành dương.
Biểu từ ai, anh từ đặng,
Chớ biểu anh từ người thương, anh không
từ.
C̣n đang chọn đá thử vàng.
Ngọc lành ai quẩy ra đàng bán rao.
Quan quan bốn tiếng thư cưu,
Mong người quân tử hảo cầu kết duyên.
Phấn son cho phỉ tấm nguyền,
Anh hùng sánh với thuyền quyên mới t́nh.
Phạt kha thơ ấy rành rành,
Phỉ môi bất đắc xin anh liệu lường.
Nhớ lời nguyện ước ba sinh,
Xa xôi ai có biết t́nh chăng ai ?
Khi về hỏi liễu Chương đài
Cành xuân đă bẻ cho ai một cành,
Có yêu anh th́ bẻ quách cho anh.
- Bây giờ Mận mới hỏi Đào,
Vườn hồng đă có ai vào hay chưa.
- Mận hỏi th́ Đào xin thưa,
Vườn hồng có lối nhưng chưa ai vào !
Lỗ mũi em th́ tám gánh lông,
Chồng yêu chồng bảo râu rồng trời cho.
Đêm nằm th́ ngáy o o,
Chồng yêu chồng bảo ngáy cho vui nhà.
Đi chợ th́ hay ăn quà,
Chồng yêu chồng bảo về nhà đỡ cơm.
Trên đầu những rác cùng rơm,
Chồng yêu chồng bảo hoa thơm giắt đầu.
Yêu nhau th́ ném miếng trầu,
Ghét nhau ném đá vỡ đầu nhau ra.
Yêu nhau cau bổ làm ba,
Ghét nhau cau sáu bổ ra làm mười.
Anh đă có vợ hay chưa
Mà anh ăn nói gió đưa ngọt ngào
Mẹ già anh ở nơi nao
Để em t́m vào hầu hạ thay anh
Con trai
ngỏ ư với con gái
Hôm qua tát nước đầu đ́nh,
Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen.
Em lượm th́ cho anh xin,
Hay là em để làm tin trong nhà.
Áo anh sứt chỉ đường tà,
Vợ anh chưa có, Mẹ già chưa khâu.
Áo anh sứt chỉ đă lâu,
Mai mượn cô ấy sang khâu cho dùm.
Khâu rồi anh sẽ trả công,
Mai mốt lấy chồng anh sẽ giúp cho.
Giúp em một thúng xôi ṿ,
Một con lợn béo, một ṿ rượu tăm.
Giúp em đôi chiếu em nằm,
Đôi chăn em đắp, đôi trằm em đeo.
Giúp em quan tám tiền treo,
Quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau !
Con gái
ngỏ ư với con trai
Vào vườn hái quả cau xanh,
Bổ ra làm sáu, mời anh xơi trầu.
Trầu này têm những vôi tàu,
Giữa đệm cát cánh, hai đầu quế cay.
Trầu này ăn thiệt là say,
Dù mặn, dù nhạt, dù cay, dù nồng,
Dùng chăng nên đạo vợ chồng,
Xơi dăm ba miếng kẻo ḷng nhớ thương !
Tiếc sự
biết nhau quá chậm
- Trèo lên cây bưởi hái hoa,
Bước xuống vườn cà hái nụ tầm-xuân.
Nụ tầm xuân nở ra xanh biếc,
Em đao có chồng, anh tiếc lắm thay !
- Ba đồng một mớ trầu cay,
Sao anh không hỏi những ngày c̣n không.
Bây giờ em đă có chồng,
Như chim vào lồng, như cá cắn câu.
Cá cắn câu, biết đâu mà gỡ,
Chim vào lồng biết thuở nào ra.
Trách sự
sai lời nguyện-ước
Đồng tiền Vạn-lịch thích bốn chữ vàng,
Anh tiếc công anh gắn bó với cô nàng bấy
lâu.
Bây giờ cô lấy chồng đâu ?
Để anh giúp đỡ trăm cau ngh́n vàng :
Năm trăm anh đốt cho nàng,
C̣n năm trăm nưoa giải oan lời thề.
Xưa kia nói nói, thề thề,
Bây giờ bẻ khóa, trao ch́a cho ai ?
Bây giờ nàng đă nghe ai,
Gặp anh ghé nón, chạm vai, chẳng chào ?
Nỗi ly biệt
Đôi duyên ta như loan với phượng.
Nỡ ḷng nào để phượng ĺa cây.
Muốn cho có đó có đây,
Ai làm nên noai nước này, chàng ơi !
Thà rằng chẳng biết th́ thôi,
Biết chi gối chiếc lẻ-loi thêm phiền.
Đường đi khó, không khó v́ ngăn sông
cách núi, mà khó v́ ḷng người ngại núi
e sông
Nguyễn Bá Học
Thà làm quỷ nước Nam, c̣n hơn làm vua
đất Bắc
Trần B́nh Trọng
Yêu giống ṇi ḿnh lầm than măi rồi
Yêu khiến ḷng chẳng biết sao nguôi
Du Ca
Súc-sắc súc-sẻ
Nhà nào nhà này, c̣n đèn c̣n lửa,
Mở cửa cho anh em chúng tôi vào.
Bước lên giường cao, thấy đôi rồng ấp;
Bước xuống giường thấp, thấy đôi rồng
chầu;
Bước ra đằng sau, thấy nhà ngói lợp.
Voi ông c̣n buộc, ngựa ông c̣n cầm,
Ông sống một trăm, thêm năm tuổi lẻ.
Vợ ông sinh đẻ, những con tốt lành,
Những con như tranh, những con như rối.
Thằng Bờm
Thằng Bờm có cái quạt mo,
Phú-ông xin đổi ba ḅ chín trâu.
Bờm rằng : Bờm chẳng lấy trâu.
Phú-ông xin đổi một xâu cá mè.
Bờm rằng : Bờm chẳng lấy mè.
Phú ông xin đổi một bè gỗ lim.
Bờm rằng : Bờm chẳng lấy lim.
Phú ông xin đổi con chim đồi-mồi.
Bờm rằng : Bờm chẳng lấy mồi.
Phú-ông xin đổi nắm xôi, Bờm cười.
Chặt củi
Tay cầm con dao
Làm sao cho sắc,
Để mà dễ cắt,
Để mà dễ chặt,
Chặt lấy củi cành.
Trèo lên rừng xanh,
Chạy quanh sườn núi,
Một ḿnh thui-thủi,
Chặt cây chặt củi,
T́m chốn mà ngồi,
Ḱa một đàn chim,
Ở đâu bay đến.
Ở đâu bay lại;
Con đang cắn trái.
Con đang tha mồi,
Qua lối nọ nó ăn,
Cái con hươu kia,
Mày đang ăn lộc,
Lộc vả, lộc sung,
Mày trông thấy tớ,
Tớ không đuổi mày,
Mày qua lối nọ làm chi ?
Thói hay chế-giễu
Ở sao cho vừa ḷng người:
Ở rộng người cười, ở hẹp người chê ;
Cao chê ngỏng thấp chê lùn,
Béo chê béo trục béo tṛn,
Gầy chê xương sống xương sườn phơi ra.
Thói ham danh lợi
Cái ṿng danh lợi cong cong,
Kẻ ḥng ra khỏi, người mong bước vào.
Sự đời nghĩ cũng nực cười :
Một con cá lội, mấy người buông câu.
T́nh cảnh người nhà quê
Làng ta phong cảnh hữu t́nh,
Dân-cư giang khúc như h́nh con long.
Nhờ trời hạ kế sang đông,
Làm nghề cày cấy vun trồng tốt tươi.
Vụ năm cho đến vụ mười,
Trong làng kẻ gái người trai đua nghề.
Trời ra, gắng ; trời lặn , về,
Ngày ngày, tháng tháng, nghiệp nghề
truân-chuyên.
Dưới dân họ, trên quan viên,
Công-b́nh giữ mực cầm quyền cho hay.
Bây giờ gặp phải hội này,
Khi trời hạn hán, khi hay mưa dầm ;
Khi trời gió băo ầm ầm,
Đồng điền lúa thóc mười phần được ba.
Lấy ǵ đăng nạp nữa mà,
Lấy ǵ công việc nước nhà cho đang.
Lấy ǵ sưu thuế phép thường,
Lấy ǵ bổ trợ đong lường làm ăn.
Trời làm khổ cực hại dân,
Trời làm mất-mát có phần nào chăng.
Việc làm ruộng
Tháng chạp là tháng giồng khoai,
Tháng giêng giồng đậu, tháng hai giồng
cà.
Tháng ba cày vỡ ruộng ra,
Tháng tư làm mạ, mưa sa đầy đồng.
Ai ai cùng vợ cùng chồng,
Chồng cày, vợ cấy trong ḷng vui thay !
Tháng năm gặt hái đă xong,
Nhờ trời một mẫu năm nong thóc đầy.
Năm nong đầy, em xay, em, giă.
Trấu ủ phân, cám bă nuôi heo.
Sang năm lúa tốt tiền nhiều,
Em đem đóng thuế, đóng sưu cho chồng.
Đói no có thiếp có chàng,
C̣n hơn chung-đỉnh giàu sang một ḿnh.
Ba mươi sáu phố ở Hà-nội
Rủ nhau chơi khắp Long-thành.
Ba mươi sáu phố rành rành chẳng sai ;
Hàng Bồ, hàng Bạc, hàng Gai,
Hàng Buồm, hàng Thiếc, hàng Hài, hàng
Khay.
Mao -vĩ, hàng Điếu, hàng Giầy,
Hàng Lờ, hàng Cót, hàng Mây, hàng Đàn,
Phố Mới, Phúc-kiến, hàng Ngang,
Hàng Mao, hàng Mắm, hàng Than, hàng
Đồng,
Hàng Muối, hàng Nón, Cầu Đông,
Hàng Ḥm, hàng Đậu, hàng Bông, hàng Bè,
Hàng Thùng, hàng Bát, hàng Tre,
Hàng Vôi, hàng Giấy, hàng The, hàng Gà.
Quanh đi đến phố hàng Da,
Trải xem hàng phố, thật là cũng xinh.
Phố hoa thứ nhất Long-thành,
Phố dăng mắc cửi, đàng quanh bàn cờ.
Người về nhớ cảnh ngẩn-ngơ,
Bút hoa xin chép nên thơ lưu-truyền.
Bài hát đố
- Ở đâu năm cửa, nàng ơi !
Sông nào sáu khúc nước chảy xuôi một
ḍng ?
Sông nào bên đục bên trong ?
Núi nào thắt cổ bồng mà có thánh sinh ?
Đền nào thiêng nhất tỉnh Thanh ?
Ở đâu lại có cái thành tiên xây ?
Ở đâu là chín từng mây ?
Ở đâu lắm nước, ở đâu nhiều vàng ?
Chùa nào mà lại có hang ?
Ở đâu lắm gỗ thời nàng biết không ?
Ai mà xin lấy túi đồng ?
Ở đâu lại có con sông Ngân-Hà ?
Nước nào dệt gấm thêu hoa ?
Ai mà sinh ra cửa, ra nhà, nàng ơi ?
Ḱa ai đội đá vá trời ?
Ḱa ai trợ thuỷ cho đời được yên ?
Anh hỏi em trong bấy nhiêu lời,
Xin em giảng rơ từng nơi từng người.
- Thành Hà-nội năm cửa, chàng ơi !
Sông Lục-đầu sáu khúc nước chảy xuôi một
ḍng.
Nước sông Thương bên đục bên trong,
Núi đức thánh Tản thắt cổ bồng mà lại có
thánh sinh.
Đền Ṣng thiêng nhất tỉnh Thanh,
Ở trên tỉnh Lạng, có thành tiên xây.
Trên trời có chín từng mây,
Dưới sông lắm nước, núi nay lắm vàng.
Chùa Hương-tích mà lại ở hang ;
Trên rừng lắm gỗ thời chàng biết không ?
Ông Nguyễn Minh-Không xin được túi đồng,
Trên trời lại có con sông Ngân-hà.
Nước Tàu dệt gấm thêu hoa;
Ông Hữu-Sào sinh ra cửa, ra nhà, chàng
ơi !
Bà Nữ-Oa đội đá vá trời ;
Vua Đại-Vũ trị thủy cho đời yên vui.
Anh hỏi em trong bấy nhiêu lời,
Em xin giảng rơ từng nơi từng người.
Tục-ngữ, ca-dao gốc chữ Hán
Tiên học lễ, hậu học văn.
(Trước học lễ, nghĩa; sau mới học
văn-chương).
Huynh đệ như thủ túc.
(Anh em như chân tay)
Đại phú do Thiên, tiểu phú do cần.
(Giầu to do Trời, giầu nhỏ do cần-kiệm).
Mưu sự tại nhân, thành sự tại Thiên.
(Con người mưu toan, Trời định sự thành,
bại).
Nam thực như hổ, nữ thực như miêu.
(Con trai ăn như hổ, con gái ăn như mèo.
Tiểu bất nhẫn tất loạn đại mưu
(Không nhịn việc nhỏ th́ loạn mưu to).
Thượng bất chính, hạ tắc loạn.
(Trên không ngay thẳng, dưới sẽ làm bậy.
Thiên bất dung gian.
(Trời không tha kẻ làm bậy.)
Phước bất trùng lai, họa vô đơn chí.
(Việc lành không đến hai lần, việc dữ
không đến một ḿnh.)
Tri túc đăi túc, hà thời túc,
Tri nhàn đăi nhàn, hà thời nhàn.
(Biết thế nào là đủ, th́ sẽ thấy đủ,
Biết thế nào là nhàn, th́ sẽ thấy nhàn.)
Hổ phụ sinh hổ tử.
(Cha là cọp, sinh con là cọp.)